Jelena Jankovic và sứ mệnh đưa Belgrade ra thế giới

Có một chi tiết trong cuốn sổ ghi chú của tôi từ năm 2026 mà đến giờ tôi vẫn chưa xóa. Hôm đó, tôi ngồi ở hàng ghế thứ mười hai của Arthur Ashe Stadium, nhìn Jelena Jankovic di chuyển từ trái sang phải trong một pha bóng kéo dài hai mươi sáu giây. Cô ấy không có cú giao bóng hai trăm km/h. Cô ấy không có cú thuận tay xé lưới. Nhưng mỗi bước chân của cô đều có mục đích — và đó là lý do cô từng đứng số 1 thế giới cuối năm 2026 mà không cần một danh hiệu Grand Slam đơn nào.

Mười lăm năm sau, Jankovic được công bố là đại sứ chính thức của Specialised Expo 2027 Belgrade. Cô sẽ đứng cùng Usain Bolt, Jackie Chan và Lin Dan. Ban tổ chức gọi cô là "người phụ nữ đã dành hai thập kỷ đại diện cho Serbia". Nhưng trong thông cáo đó, có một khoảng trống lặng lẽ: dòng chữ "Grand Slam đơn" không xuất hiện. Và với một cây viết như tôi, khoảng trống đó quan trọng hơn bất kỳ con số nào.

Specialised Expo vận hành như một phiên bản gọn hơn của World Expo: thời gian ngắn hơn, xoay quanh một chủ đề duy nhất. Đơn vị quản lý là Bureau International des Expositions, tổ chức liên chính phủ đặt tại Paris chuyên cấp phép và điều hành các kỳ triển lãm quốc tế. Belgrade 2027 chọn chủ đề "Play for Humanity – Sport and Music for All", kéo dài 93 ngày, từ ngày 15 tháng 5 đến ngày 15 tháng 8 năm 2027. Ban tổ chức dự kiến hơn 140 quốc gia tham gia và khoảng 4 triệu lượt khách tham quan.

Tôi đã theo dõi các kỳ Specialised Expo từ đầu những năm 2026, khi tôi bắt đầu làm phim tài liệu. Điều tôi học được là: thể thao luôn là ngôn ngữ trung tính nhất trong các sự kiện ngoại giao. Một quốc gia có thể gặp khó khăn khi mời thế giới đến bằng chính trị, nhưng họ luôn có thể mời bằng bóng đá, bằng điền kinh, bằng quần vợt. Và Serbia — đất nước đã sinh ra Novak Djokovic, Ana Ivanovic và chính Jankovic — hiểu điều đó rõ hơn bất kỳ ai.

Từ năm 2026 trở đi, quần vợt trở thành một phần bản sắc quốc gia Serbia theo cách mà ít quốc gia nhỏ nào có được. Một đất nước dân số chưa đến bảy triệu người đã sản sinh ra nhiều tay vợt số 1 thế giới trong vòng một thập kỷ. Khi Jankovic lên ngôi số 1 WTA vào tháng 8 năm 2026, cô là người phụ nữ Serbia đầu tiên làm được điều đó. Ivanovic theo sau cùng năm. Djokovic sau đó thống trị làng quần vợt nam trong gần hai thập kỷ.

Nhưng có một chi tiết ít được nhắc: trong số ba tay vợt số 1 đó, chỉ Jankovic là người không có Grand Slam đơn. Cô thua trận chung kết US Open 2026 trước Serena Williams. Cô vào bán kết nhiều Grand Slam nhưng không bao giờ chạm được chiếc cúp lớn. Và đó chính là lý do việc cô được chọn làm đại sứ trở nên thú vị hơn nhiều so với một thông cáo đơn thuần.

Jankovic chơi quần vợt theo cách mà tôi thường mô tả là phòng thủ tấn công. Cô không có vũ khí miễn phí — không có cú giao bóng đủ mạnh để thắng điểm trực tiếp, không có cú thuận tay đủ uy lực để kết thúc pha bóng trong một nhịp. Bù lại, cô sở hữu khả năng di chuyển vào hàng tốt nhất lịch sử WTA, khả năng trả giao bóng sắc bén, và một trí óc chiến thuật có thể điều chỉnh nhịp độ trận đấu mà không cần bất kỳ cú đánh nào vượt trội.

Đây là điểm mà tôi muốn dừng lại một chút, vì nó quan trọng với câu chuyện đại sứ Expo 2027. Sự nghiệp của Jankovic là một minh chứng cho việc thứ hạng không phải lúc nào cũng phản ánh cùng một loại giá trị với các danh hiệu Grand Slam. Cô đạt số 1 nhờ sự ổn định trên toàn bộ lịch thi đấu — vào sâu ở hầu hết các giải — trong khi các tay vợt khác lên ngôi nhờ những tuần đỉnh cao ở bốn giải lớn. Hai mô hình giá trị khác nhau, chỉ cùng nằm trên một bảng xếp hạng.

Khi ban tổ chức Expo 2027 chọn Jankovic, họ chọn một biểu tượng của sự bền bỉ, không phải của vinh quang đỉnh điểm. Và điều đó hoàn toàn phù hợp với một sự kiện kéo dài 93 ngày. Một World Cup có thể bán vé bằng khoảnh khắc. Một Specialised Expo phải bán vé bằng sức bền — bằng sự hiện diện hàng ngày, bằng việc một quốc gia mở cửa và chờ đợi thế giới bước vào.

Có một câu trong thông cáo mà tôi đọc đi đọc lại nhiều lần. Ban tổ chức nói rằng sứ mệnh của Jankovic là "giúp thế giới tìm thấy Belgrade". Và bản thân cô nói: "Thế giới sẽ đến với chúng tôi, đến với Serbia."

Nghe như một câu nói ngoại giao thông thường. Nhưng nếu bạn nhìn vào hai thập kỷ sự nghiệp của cô, bạn sẽ thấy một sự đảo chiều kỳ lạ. Trong suốt sự nghiệp thi đấu, Jankovic đi khắp thế giới để đại diện cho Serbia — mang hình ảnh đất nước cô đến Melbourne, Paris, London, New York. Bây giờ, vai trò đảo ngược: cô ở lại, và thế giới đến với cô. Cô không còn là người xuất khẩu hình ảnh nữa. Cô là người tổ chức sân khấu.

Đây là mô hình giá trị đuôi dài của huyền thoại đã giải nghệ — một nhánh trong nền kinh tế hậu sự nghiệp của quần vợt mà tôi theo dõi từ khi Roger Federer giải nghệ năm 2026. Các cựu số 1 thế giới không biến mất. Họ chuyển hóa nguồn vốn cạnh tranh thành nguồn vốn thể chế: đại sứ thương hiệu, thành viên ủy ban, người vận động cho các sự kiện quốc gia. Jankovic chọn con đường này — và cô chọn nó ở cấp độ quốc gia, không phải cấp độ WTA.

Điều đó khiến cô khác với nhiều đồng nghiệp. Một số cựu tay vợt chuyển sang bình luận truyền hình. Một số chuyển sang huấn luyện. Một số mở học viện. Jankovic chọn làm việc với nhà nước — đại diện cho một dự án quốc gia. Trong hệ sinh thái hậu sự nghiệp, đó là một nhánh riêng, và không phải ai cũng phù hợp với nó.

Đây là câu hỏi mà tôi tự đặt ra khi đọc thông cáo. Serbia có bóng đá, có bóng rổ, có bóng chuyền. Vậy tại sao ban tổ chức chọn một tay vợt quần vợt làm đại sứ chính?

Câu trả lời nằm ở cách quần vợt vận hành như một công cụ ngoại giao. Một cầu thủ bóng đá đại diện cho một đội. Một tay vợt đại diện cho một quốc gia — một mình, trên sân, với tên đất nước in trên bảng tỷ số. Mỗi lần Jankovic bước vào sân, tên "Serbia" hiện lên ở một nơi công cộng trên khắp thế giới. Không có môn thể thao nào khác làm được điều đó với tần suất và cường độ tương tự ở cấp độ cá nhân.

Khi tôi viết về Luka Modric năm 2026 ở Nizhny Novgorod, tôi ghi một dòng vào sổ: "Anh ấy không chạy để thắng, anh ấy chạy để kể một câu chuyện." Dòng đó áp dụng cho cả Jankovic. Cô không chạy nhanh nhất trong thế hệ của mình — nhưng từng bước chạy của cô đều mang theo tên một quốc gia. Và bây giờ, khi cô đã dừng chạy, cái tên đó vẫn còn — chỉ là nó không còn xuất hiện trên sân đấu nữa, mà trên áp phích của một sự kiện toàn cầu.

Thông cáo chính thức của Expo 2027 đưa ra một loạt con số: hơn 140 quốc gia, khoảng 4 triệu lượt khách, 93 ngày. Về mặt toán học, 93 ngày là chính xác — từ 15 tháng 5 đến 15 tháng 8 năm 2027 bao gồm 17 ngày tháng 5 còn lại, 30 ngày tháng 6, 31 ngày tháng 7 và 15 ngày tháng 8. Đó là một dấu hiệu nhỏ cho thấy các con số trong thông cáo được tính toán cẩn thận, chứ không phải ước lượng tùy tiện.

Nhưng có hai dữ kiện khác mà tôi muốn cẩn trọng hơn. Thông cáo nói Jankovic đã giành 15 danh hiệu WTA đơn — con số này phù hợp với hồ sơ chính thức của cô. Và thông cáo nói cô đã "cầm cờ Serbia tại bốn kỳ Olympic". Đây là điểm tôi cần kiểm chứng.

Việc cầm cờ tại lễ khai mạc Olympic thường là một vinh dự được trao một lần cho một vận động viên — hiếm khi trao hai lần, và gần như chưa từng trao bốn lần cho cùng một người. Khả năng cao hơn là Jankovic đã tham dự bốn kỳ Olympic, và người viết thông cáo đã gộp hai khái niệm: "đại diện Serbia tại bốn kỳ Olympic" và "cầm cờ Serbia". Đây là loại lỗi tôi thường thấy trong tài liệu tiếp thị — không ác ý, nhưng cần được kiểm chứng trước khi trích dẫn như sự thật.

Điều này dẫn tôi đến một nhận định quan trọng về bản chất của nguồn tin. Thông cáo về Jankovic là một sản phẩm truyền thông, chứ không phải một bản tin độc lập. Không có phát ngôn nào từ ban tổ chức Expo, từ BIE hay từ chính phủ Serbia. Không có giọng nói phản biện nào. Tất cả các trích dẫn đều ấm áp, tích cực, và không có gì gây tranh cãi. Điều đó thuộc về bản chất của loại thông báo này, chứ không phải vấn đề của cá nhân Jankovic.

Khi tôi đọc về địa điểm Surčin — nơi diễn ra Expo 2027 — tôi chú ý đến một chi tiết: công trường vẫn đang thi công tại thời điểm thông cáo được công bố. Với một sự kiện có ngày khai mạc cố định là 15 tháng 5 năm 2027, điều này có nghĩa là mọi rủi ro về tiến độ sẽ tập trung vào năm 2026 — khi bất kỳ sự chậm trễ nào cũng sẽ trở nên rõ ràng.

Rủi ro lớn nhất tôi thấy trong toàn bộ câu chuyện tập trung ở đây. Với Jankovic với tư cách một vận động viên, rủi ro gần như bằng không — cô đã giải nghệ, không có chấn thương, không có phong độ, không có điểm số để bảo vệ. Nhưng với thương hiệu của cô với tư cách một đại sứ, rủi ro tồn tại. Khi bạn gắn tên mình vào một dự án quốc gia, bạn không chỉ gắn vào thành công tiềm năng — bạn gắn vào cả rủi ro vận hành.

Tôi đã từng chứng kiến điều này trong ngành công nghiệp sự kiện. Một đại sứ không kiểm soát được tiến độ thi công. Họ không kiểm soát được số lượng quốc gia xác nhận tham gia. "Hơn 140 quốc gia" là một dự báo, chứ chưa phải một danh sách cam kết. Nếu con số thực tế thấp hơn, hoặc nếu có tranh chấp về công nhận quốc gia — điều từng xảy ra ở khu vực này — thì người chịu áp lực truyền thông đầu tiên thường là đại sứ, chứ chưa chắc là ủy ban tổ chức.

Rủi ro tổng thể nằm ở mức thấp đến trung bình. Không có yếu tố cạnh tranh, không có doping, không có tranh chấp điểm số. Tất cả nằm ở hai điểm: chất lượng nguồn tin — khi mọi trường dữ kiện đều không được gán nguồn — và sự phụ thuộc vào tiến độ của một công trình mà Jankovic không kiểm soát.

Có một xu hướng trong truyền thông thể thao khi viết về những huyền thoại đã giải nghệ: họ cố gắng lấp đầy mọi khoảng trống. Họ liệt kê danh hiệu, họ đếm số tuần ở ngôi số 1, họ nhắc đến Olympic. Nhưng họ thường im lặng về những gì không có.

Với Jankovic, khoảng trống lớn nhất là Grand Slam đơn.

Và đây là điểm tôi muốn nói: việc Jankovic không có Grand Slam đơn không làm giảm giá trị đại sứ của cô — nó làm tăng giá trị đó, nếu chúng ta đọc đúng.

Hãy nghĩ về điều này. Một tay vợt có Grand Slam được mời làm đại sứ cho một sự kiện quốc gia là điều dễ hiểu. Nhưng một tay vợt không có Grand Slam, người vẫn lên được số 1 thế giới bằng sự bền bỉ và ổn định, lại là một biểu tượng phù hợp hơn với một triển lãm kéo dài 93 ngày. Một Grand Slam có thể được quyết định trong hai tuần. Một Specialised Expo cần 93 ngày để chứng minh giá trị. Cùng một logic: giá trị đích thực nằm ở khả năng duy trì, chứ không nằm ở khoảnh khắc đỉnh cao.

Tôi nhớ một câu tôi từng viết: "Khi khán đài trống, ta nghe rõ hơn tiếng thở của trận đấu." Điều này áp dụng ở đây theo một cách khác. Khi bạn bỏ đi ánh hào quang của những chiếc cúp lớn, bạn bắt đầu thấy rõ hơn bản chất thật của một sự nghiệp. Jankovic không có cúp Grand Slam. Nhưng cô có mười lăm danh hiệu WTA, có ngôi số 1 cuối năm 2026, có hai thập kỷ đại diện cho Serbia trên khắp thế giới. Nếu bạn chỉ đếm Grand Slam, bạn sẽ bỏ lỡ toàn bộ câu chuyện đằng sau tấm áo đại sứ.

Có một điều tôi luôn tò mò về những thỏa thuận đại sứ: các điều khoản. Thông cáo không nói gì về thời hạn hợp đồng, về số lần xuất hiện bắt buộc, về mức thù lao, hay về bất kỳ điều khoản đạo đức nào. Trong ngành, những thỏa thuận kiểu này thường có điều khoản về hành vi và số buổi xuất hiện tối thiểu. Nhưng không có gì trong thông cáo xác nhận điều đó.

Điều này có nghĩa là tôi không thể đánh giá được kiến trúc thương mại đằng sau việc bổ nhiệm này. Tôi chỉ có thể nói rằng nó tồn tại, và nó phù hợp với một xu hướng lớn hơn: các cựu vận động viên đỉnh cao chuyển sang vai trò thể chế khi sự nghiệp thi đấu kết thúc.

Tôi đã từng ngồi trong một cuộc họp ở New York với một giám đốc điều hành thể thao. Ông ấy nói một câu mà tôi vẫn nhớ: "Đại sứ không phải là người nổi tiếng. Đại sứ là người mà khi họ đứng cạnh một sự kiện, cả hai đều trông đáng tin hơn." Jankovic hoàn toàn phù hợp với định nghĩa đó. Cô ấy không phải là ngôi sao sáng nhất trong danh sách đại sứ — Bolt, Chan và Lin Dan đều có tầm ảnh hưởng toàn cầu lớn hơn, ở các lĩnh vực rộng hơn. Nhưng cô ấy là người kết nối câu chuyện Serbia với câu chuyện thể thao toàn cầu theo cách chặt chẽ nhất.

Nếu bạn đang tìm kiếm tác động trực tiếp đến ngành quần vợt từ thông tin này, bạn sẽ không tìm thấy. Không có điểm xếp hạng, không có giải đấu, không có thiết bị, không có quản trị giải đấu nào bị ảnh hưởng bởi việc Jankovic làm đại sứ Expo. Bất kỳ ai nói rằng thông tin này có ảnh hưởng lớn đến kinh doanh quần vợt đều đang phóng đại.

Nhưng có một kênh truyền dẫn mà tôi cho là đáng chú ý: giá trị ngoại giao thể thao. Khi một tay vợt quần vợt trở thành gương mặt của một sự kiện quốc gia quy mô hơn 140 quốc gia, điều đó củng cố một nhận định rằng quần vợt vẫn có đủ sức mạnh thương hiệu toàn cầu để đóng vai trò trụ cột tiếp thị cho một sự kiện phi thể thao. Đó là một tín hiệu nhỏ, nhưng tích cực, cho vị thế thương mại của môn thể thao này.

Và có một khả năng — tôi nhấn mạnh là khả năng, chưa phải kế hoạch đã xác nhận — rằng chủ đề "Play for Humanity – Sport and Music for All" có thể mở ra không gian cho các chương trình giao lưu quần vợt trong năm 2027: triển lãm, sự hiện diện của ITF hoặc WTA, các buổi tập huấn cộng đồng ở Belgrade. Nếu điều đó xảy ra, Serbia — một quốc gia nhỏ với truyền thống quần vợt vượt trội so với dân số — có thể chứng kiến một làn sóng tham gia mới ở cấp cơ sở. Hiệu ứng anh hùng dân tộc lên việc đăng ký học của trẻ em đã được ghi nhận ở nhiều quốc gia. Nhưng trong nguồn tin này, không có bằng chứng nào cho thấy kế hoạch đó tồn tại.

Điều tôi mang theo từ câu chuyện này không phải là về một sự kiện hay một tấm áo. Nó là về một câu hỏi mà tôi nghĩ mọi quốc gia nhỏ đều phải trả lời: làm thế nào để biến một cá nhân thành một biểu tượng quốc gia mà không biến cá nhân đó thành một tấm biển quảng cáo.

Jankovic sẽ đứng đó, vào tháng 5 năm 2027, khi Belgrade mở cửa. Cô ấy sẽ không cầm vợt. Cô ấy sẽ không thi đấu. Nhưng nếu bạn nhìn kỹ, bạn vẫn sẽ thấy dáng đi đó — dáng đi của một người không có cú đánh nào vượt trội, nhưng biết chính xác mình cần ở đâu trong từng pha bóng. Sân vận động trống không chỉ thiếu tiếng ồn — nó thiếu cả câu chuyện đang được kể. Và có lẽ, trong 93 ngày của Expo 2027, câu chuyện đó cuối cùng sẽ được kể — không phải bằng những chiếc cúp, mà bằng sự hiện diện.