Người phụ nữ được cõng qua vạch đích, rồi tự chạy 42 km ngày hôm sau

Sáng ở Cần Giờ, cái nắng tháng Chín chưa kịp dịu đã đọng lại trên vai những người đứng xem. Giữa đám đông vài trăm người, một người đàn ông cúi xuống, bế một người phụ nữ lên lưng, rồi bắt đầu bước về phía vạch đích cách đó 200 mét. Người ta gọi đó là cuộc thi cõng vợ.

Nhìn kỹ thì không giống một cuộc chạy thi. Những bước chân ngắn đến mức gần như bước tại chỗ, đầu gối khuỵu xuống, lưng gập về phía trước. Cặp thắng cuộc - anh Xuân Thêm, 34 tuổi, và chị Thùy Linh, 29 tuổi - hoàn thành quãng đường trong hơn ba phút. Khoảng một mét rưỡi mỗi giây. Chẳng ai gọi tốc độ đó là chạy đua.

Ngày hôm sau, cả hai cùng đứng ở vạch xuất phát cự ly 42 km.

Tôi đã theo dõi khá nhiều giải chạy phong trào ở Việt Nam trong vài năm trở lại đây, và điều khiến tôi dừng lại lâu hơn một bản tin thường ngày không nằm ở cú cõng. Nó nằm ở người phụ nữ ở trên lưng, người mà chỉ vài giờ sau đó sẽ tự mình chạy một quãng đường dài gấp hai trăm lần.

Khung cảnh và bối cảnh

HDBank Green Marathon là một giải chạy phong trào, tổ chức tại Cần Giờ - một huyện ven biển nằm ở rìa phía nam của Thành phố Hồ Chí Minh. Sự kiện mà tôi đang nói đến có một cấu trúc quen thuộc của cái mà ngành tổ chức gọi là "festival marathon": một cự ly chủ lực 42 km làm trung tâm, và xung quanh nó là một loạt hoạt động vệ tinh - trong đó có cuộc thi cõng vợ 200 mét và các cự ly dành cho trẻ em 1,5 km và 3 km.

Đây không phải sân chơi của giới điền kinh đỉnh cao. Cuộc thi cõng vợ không nằm trong hệ thống thi đấu của World Athletics, không có tiêu chuẩn vượt qua vòng loại, không có bảng xếp hạng mùa giải, và không có bất kỳ hạng mục kỷ lục nào được công nhận. Khi tôi tra cứu, tôi không tìm thấy một khung quy chiếu chính thức nào để so sánh. Đó là một trò chơi lễ hội, và giá trị của nó nằm ở sự tham gia, không nằm ở thành tích.

Vậy mà có những chi tiết đáng để giữ lại. Cuộc thi cõng vợ này đã được duy trì năm năm liên tiếp. Con số năm không lớn trong lịch sử thể thao, nhưng trong đời sống của một giải chạy phong trào, nó cho thấy một định dạng đã bám rễ: có nhà tài trợ, có ban tổ chức, có người quay lại. Và quanh nó, hàng trăm khán giả đứng xem dưới nắng.

Trong một thập niên trở lại đây, phong trào chạy bộ ở Việt Nam mở rộng nhanh đến mức những giải như thế này không còn là ngoại lệ. Một ngân hàng bỏ tiền ra đứng tên, một huyện ven biển đón vài trăm người chạy, một gia đình đưa con nhỏ đến thử sức ở cự ly 1,5 km. Đó là một tầng của ngành thể thao mà bảng tin quốc tế hầu như không nhắc đến, nhưng lại là tầng chạm vào nhiều người Việt nhất.

Điều gì thực sự diễn ra trên đường đua

Khi tôi ráp lại những dữ kiện, một hình ảnh rõ ràng hiện ra. Khối lượng mà người đàn ông phải mang theo nằm trong khoảng 40 đến 50 kg. Đặt cạnh cân nặng của một người đàn ông trưởng thành điển hình, đó là mức phải gánh thêm vào khoảng 55 đến 75 phần trăm trọng lượng cơ thể. Đây không còn là câu chuyện về kỹ thuật sải chân, về nhịp thở, hay về chiến thuật. Đây là câu chuyện về tải trọng.

Với ngần ấy khối lượng trên lưng, cơ thể buộc phải bước ngắn lại, đầu gối khuỵu xuống để giữ thăng bằng, thân người bị nén theo chiều thẳng đứng. Tốc độ rơi xuống khoảng 1,1 mét mỗi giây - tức là khoảng bốn km một giờ. Đó là tốc độ của một người đi bộ nhanh, hoặc chạy chậm, chứ không phải của một người đang thi đấu. Mô tả kỹ thuật trong chính bản tin gốc - bước chân rất ngắn, đầu gối khuỵu - khớp hoàn toàn với con số suy ra từ thời gian thi đấu. Kết luận vật lý và kết luận số liệu gặp nhau ở cùng một điểm.

Để thấy rõ hơn, người ta có thể đặt cạnh phiên bản thi đấu của môn này. Ở Phần Lan, nơi môn cõng vợ có truyền thống lâu đời với tên gọi eukonkanto, đường chạy dài khoảng 253,5 mét, và những cặp hàng đầu hoàn thành trong khoảng 60 giây - tức là khoảng bốn mét mỗi giây. Nhanh gấp gần bốn lần tốc độ ở Cần Giờ. Sự khác biệt này không nói lên điều gì về sức mạnh của người thắng cuộc ở Cần Giờ. Nó chỉ xác nhận một điều: cuộc thi ở Cần Giờ không được tổ chức để thi đấu, mà để mọi người cùng tham gia.

Tôi nhớ lại một câu tôi từng viết cách đây vài năm, về những vận động viên không bao giờ xuất hiện trên bảng tỷ số: "Có những người không nằm trên bất kỳ bảng xếp hạng nào, mà chỉ hiện lên trong khoảng lặng giữa hai đường biên." Ở Cần Giờ, khoảng lặng ấy chỉ dài 200 mét. Và ở giữa nó, có một người phụ nữ.

Người phụ nữ ở trên lưng

Chị Thùy Linh, 29 tuổi. Trong bản tin gốc, chị là người được cõng. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó, chúng ta đã bỏ mất phần lớn câu chuyện. Ngày hôm sau, chị cùng chồng đứng ở vạch xuất phát cự ly 42 km. Cả hai đều là thành viên của An Sương Runners, một câu lạc bộ chạy bộ cộng đồng.

Đây là điểm tôi muốn dừng lại lâu nhất, bởi vì nó phá vỡ cách kể chuyện quen thuộc. Trong một cuộc thi cõng vợ, người phụ nữ theo định dạng là người được mang - là khối lượng, là tải trọng, là phần thân thể bị động. Nhưng ở đây, người phụ nữ ấy cũng là một người chạy marathon. Khối lượng 40 đến 50 kg trên lưng người đàn ông không phải một người khác; đó chính là người mà hôm sau sẽ tự đặt từng bước chân của mình lên đường.

Điều này khiến tôi nghĩ về cách chúng ta thường kể câu chuyện về phụ nữ trong thể thao. Một lần nữa tôi nhớ đến câu mình đã viết: "Giải đấu là tấm gương soi cách ta kể chuyện phụ nữ trên khán đài." Nhìn vào cuộc thi cõng vợ ở Cần Giờ, tấm gương ấy phản chiếu một hình ảnh phức tạp hơn những gì tiêu đề gợi ra. Người phụ nữ vừa là "hành lý" của một trò đùa cộng đồng, vừa là một vận động viên nghiêm túc của ngày hôm sau. Hai vai trò chồng lên nhau trong cùng một người, trong cùng một tuần.

Trong nghề viết tiểu sử vận động viên nữ, tôi đã quen với việc một người có thể mang nhiều thân phận cùng lúc. Nhưng thường thì tôi phải đọc hồi ký, phải nghe lại băng ghi âm nhiều giờ mới thấy được sự chồng lấn ấy. Ở đây, nó hiện ra trong một bản tin ngắn.

Không có dữ liệu nào về thành tích cá nhân của chị, về lịch sử chấn thương, hay về phong độ. Bản tin gốc không cung cấp. Tôi không suy diễn thêm. Nhưng tôi ghi lại một thực tế: một giải chạy cộng đồng ở một huyện ven biển Việt Nam có thể cùng lúc tổ chức một trò đùa gia đình và một cự ly 42 km, và cùng một người có thể đứng ở cả hai nơi.

Góc nhìn ngược dòng

Ở đây có một nghịch lý mà tôi cho là đáng nói. Một sự kiện như cuộc thi cõng vợ thu hút sự chú ý truyền thông dễ dàng hơn nhiều so với chính cự ly chạy nghiêm túc của nó. Hình ảnh một người đàn ông cõng một người phụ nữ chạy qua vạch đích lan nhanh trên mạng xã hội; trong khi đó, việc một phụ nữ tự hoàn thành 42 km trong cái nóng tháng Chín ở Cần Giờ hầu như không có ai đăng tải.

Đây là một dạng đảo ngược giá trị quen thuộc trong thể thao nữ. Giá trị thương mại và giá trị truyền thông của hình ảnh thường tách rời khỏi giá trị thể thao. Tôi không xem đây là lỗi của ban tổ chức. Cuộc thi cõng vợ có mục đích rõ ràng: gây tiếng cười, kéo gia đình đến với giải, tạo ra một khoảnh khắc vui nhộn dễ chia sẻ. Nó làm tốt việc đó. Vấn đề nằm ở chỗ khác: khi một sự kiện được thiết kế để giải trí, nó vô tình lấn át câu chuyện thể thao thật sự đang diễn ra ngay bên cạnh.

Cùng lúc, tôi nhận ra một khả năng khác. Chính vì định dạng cõng vợ mang tính hài hước và dễ lan truyền, nó có thể trở thành cánh cửa mở đầu cho những người chưa từng đến với chạy bộ. Người đàn ông cõng vợ hôm nay có thể là người đàn ông chạy 42 km ngày mai. Người phụ nữ bị cõng hôm nay đã chạy 42 km. Ranh giới giữa trò chơi và thể thao ở đây mờ hơn những gì một tiêu đề cho phép chúng ta nghĩ.

Tôi tự hỏi liệu điều tương tự có xảy ra ở những nền thể thao phát triển hơn không. Khi một cuộc thi vui bị đặt cạnh một cự ly đường dài thật, chúng ta đang dạy công chúng rằng thể thao là giải trí, hay đang dùng giải trí để đưa công chúng đến gần thể thao? Bản thân câu hỏi này không có câu trả lời sẵn. Nó phụ thuộc vào việc ban tổ chức chọn giữ lại ký ức nào.

Cấu trúc đằng sau một ngày hội chạy

Có một logic tổ chức mà tôi quan sát thấy trong nhiều giải chạy phong trào mới nổi. Một ngân hàng đứng ra làm nhà tài trợ chính. Một cự ly 42 km làm mồi nhử cho những người chạy nghiêm túc. Những cự ly ngắn 1,5 km và 3 km cho trẻ em làm mồi nhử cho các gia đình. Và một trò chơi như cõng vợ làm chất keo gắn cộng đồng lại với nhau. Ba tầng ấy ghép thành một phễu: thu hút từ người mới bắt đầu đến người chạy đường dài, từ trẻ em đến người lớn, từ khán giả đến người tham gia.

Tên ngân hàng trên logo cho tôi biết thêm một điều về bản chất của sự kiện. Đây là một mô hình tổ chức dựa trên thương hiệu và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, ở đó giải chạy vừa là sân chơi thể thao vừa là kênh quảng bá. Điều đó không làm cho sự kiện kém giá trị. Nó chỉ giải thích vì sao ban tổ chức đầu tư vào những hoạt động vệ tinh dễ nhớ như cõng vợ: chúng phục vụ mục tiêu gắn kết cộng đồng, và mục tiêu ấy được đo bằng số người tham gia chứ không bằng giây.

Ở Cần Giờ, có một chi tiết nhỏ mà tôi muốn giữ lại, bởi vì nó kể được nhiều hơn bất kỳ con số nào. Trong cự ly 1,5 km dành cho trẻ em, có một đứa trẻ khóc giữa đường. Những người dẫn tốc - các pacer - đã đến bên cạnh, động viên và đưa em về đích. Đây không phải thành tích. Đây là một chỉ dấu về cách sự kiện được vận hành: có người theo dõi, có người can thiệp khi cần, có người đặt an toàn của một đứa trẻ lên trước nhịp độ của cuộc thi.

Tôi viết về khoảnh khắc này bởi vì trong thể thao, những câu chuyện quan trọng nhất thường không xảy ra ở người về nhất. "Có những trận đấu mà tỷ số không bao giờ được ghi, vì người ta chọn cách quên." Khoảnh khắc một đứa trẻ khóc và được dẫn về đích sẽ không bao giờ lọt vào bảng kết quả. Nhưng nó là phần thật nhất của một ngày hội chạy cộng đồng.

Rủi ro nằm ở đâu

Nếu phải kể ra rủi ro thật sự của một sự kiện như thế này, tôi sẽ không nhắc đến doping, không nhắc đến vòng loại, không nhắc đến các tranh chấp nhượng quyền - những thứ thuộc về thể thao đỉnh cao và không xuất hiện ở đây. Rủi ro thật sự nằm ở nhiệt độ.

Tháng Chín ở miền Nam Việt Nam là giai đoạn nóng và ẩm. Cần Giờ là một huyện ven biển, và cái nóng ở đây kèm theo độ ẩm khiến việc vận động trở nên khắt khe hơn. Một người đàn ông gánh thêm 40 đến 50 kg trong 200 mét dưới điều kiện ấy, rồi hôm sau chạy 42 km trong cùng điều kiện ấy - đó là một khối lượng vận động mà cơ thể phải xử lý, không phải một kết quả thi đấu để phân tích. Với một sự kiện cộng đồng, việc đảm bảo nước uống, bóng râm, và đội ngũ y tế tại chỗ quan trọng hơn bất kỳ thành tích nào.

Một rủi ro thứ hai, nhỏ hơn, là rủi ro về cách hiểu. Khi một cuộc thi cõng vợ được đưa lên báo cùng với một giải marathon, người đọc có thể vô tình đặt chúng vào cùng một khung phân tích thể thao. Nhưng chúng không cùng khung. Một bên là trò chơi lễ hội, một bên là sự kiện chạy đường dài. Trộn hai thứ vào nhau sẽ tạo ra những kết luận sai về cả hai.

Tôi từng chứng kiến điều này xảy ra với thể thao nữ nhiều lần: một hình ảnh lan truyền nhanh bị nhầm thành một bước tiến của cả một nền thể thao. Sự thật phức tạp hơn. Một hình ảnh lan truyền có thể mở cửa. Nó không tự động xây được căn nhà.

Điều đọng lại

Khi tôi gấp lại những ghi chú về cuộc thi ở Cần Giờ, thứ đọng lại không phải tốc độ 1,1 mét mỗi giây, cũng không phải con số 40 đến 50 kg. Thứ đọng lại là một người phụ nữ ngày hôm trước ngồi trên lưng chồng, ngày hôm sau tự chạy 42 km. Cùng một người, hai tư thế, hai cách tồn tại trong một ngày hội chạy.

Năm năm liên tiếp, một trò chơi cõng vợ được duy trì ở một huyện ven biển. Nó kéo theo những cự ly dành cho trẻ em, những người dẫn tốc, những khán giả đứng dưới nắng. Những thứ ấy không tạo ra kỷ lục nào. Chúng tạo ra một thói quen: đến, tham gia, quay lại.

Với một người sống ở Boston như tôi, người đọc bảng kết quả của những giải điền kinh chuyên nghiệp mỗi cuối tuần, điều này gợi một so sánh khác. Ở những nền thể thao lớn, một hình ảnh như cõng vợ có thể bị xem là trò tiêu khiển lệch lạc, làm loãng tính nghiêm túc của môn chạy. Nhưng ở một thị trường đang lớn lên, nơi cơ sở hạ tầng chạy bộ còn mỏng, một trò chơi kéo người ta đến đường chạy có thể giữ một giá trị khác. Nó không thay thế được một hệ thống đường chạy, nhưng nó có thể là viên gạch đầu tiên của một thói quen.

Tôi nghĩ về câu hỏi mà tôi luôn mang theo khi viết về thể thao nữ. Khi một cộng đồng chọn ghi nhớ một người phụ nữ bị cõng qua vạch đích, nhưng quên đi rằng chính cô ấy cũng chạy 42 km ngày hôm sau, thì đó là lựa chọn của người kể, hay là lựa chọn của cấu trúc? Và nếu cấu trúc ấy có thể thay đổi - nếu lần tới, ai đó đặt hai tấm ảnh của cùng một người cạnh nhau - liệu chúng ta có đang kể một câu chuyện thể thao nữ khác đi không?

Có lẽ câu trả lời không nằm ở Cần Giờ. Nó nằm ở người đọc, ở khoảnh khắc họ quyết định dừng lại lâu hơn một tiêu đề.