Nước thí quân ở nước thứ hai: bất ngờ là món hàng có hạn sử dụng

Buổi tối ở một câu lạc bộ cờ nhỏ, tôi ngồi cạnh một cậu bé khoảng mười lăm tuổi. Đồng hồ điện tử nhảy từng giây. Sau nước 1.e4 e5 2.Mf3, cậu do dự vài nhịp rồi đẩy tốt từ d5 lên — 2...d5!?. Một quân tốt đen bị bỏ lại trong tầm ngắm. Đối thủ của cậu, một người đàn ông chơi cờ đã hơn hai mươi năm, ngẩn người nhìn bàn cờ như nhìn một câu hỏi không có trong sách. Cậu bé thắng. Không hẳn vì cậu giỏi hơn, mà vì ông không kịp nghĩ. Tôi ngồi đó, nhớ lại cảm giác của chính mình hai mươi năm trước, cái cảm giác đứng trước một nước đi không có trong bài học, và nhận ra bàn cờ chưa bao giờ chỉ là nơi của những con số. Bàn cờ không chỉ có quân, mà còn có những vết chai của đời người. Đó là bối cảnh tôi muốn nói tới khi nhắc đến Elephant Gambit, còn gọi là Queen's Pawn Counter-Gambit, thuộc vùng ECO C40. Một khai cuộc cổ, không hề mới, nhưng luôn được các nhà xuất bản nội dung khai thác lại. Mới đây, ChessBase giới thiệu một sản phẩm video dài sáu mươi phút do Andrew Martin, một Kiện tướng Quốc tế người Anh và cây viết quen của nhà xuất bản này, biên soạn. Ông chọn cho người xem một hệ thống cầm quân đen, mở đầu bằng 1.e4 e5 2.Mf3 d5!?. Phần quảng bá gọi đây là vũ khí bất ngờ, sắc bén, giàu ý tưởng, dành cho các kỳ thủ trẻ và kỳ thủ câu lạc bộ. Nhưng, và đây là chỗ tôi muốn dừng lại, tài liệu ấy không đưa ra một đánh giá bằng máy, không một ván mẫu, không một con số xếp hạng, không một thống kê cơ sở dữ liệu nào. Mười lăm trong mười bảy điểm thông tin chỉ là ý kiến của người viết. Khi một sản phẩm được bán bằng niềm tin, người mua cần tự trang bị cho mình con mắt phản biện. Tôi không phản đối những khai cuộc lạ. Trái lại. Trong hai năm bình luận cờ vua cho VTC, tôi từng chứng kiến không ít ván đấu đổi chiều chỉ vì một nước đi nằm ngoài lý thuyết. Nhưng giữa lạ và tốt là một khoảng cách mà người hâm mộ thường đánh đồng. Và khoảng cách ấy, trong trường hợp Elephant Gambit, đo được bằng một đơn vị rất cụ thể: một quân tốt. Sau 2...d5, nước kiểm tra quan trọng nhất của Trắng là 3.exd5. Quân tốt bị ăn. Đen có thể chọn 3...e4 (biến Paulsen), 3...Qxd5, 3...Bd6 hoặc 3...Nf6. Ở mỗi nhánh, lý thuyết chính thống và thực tiễn của máy đều cho rằng Trắng giữ thế thoải mái, thường là ưu thế rõ rệt nếu đi chính xác, hoặc phát triển quân với lợi thế hơn tốt, hoặc đạt cấu trúc thuận lợi sau khi trả lại tốt. Nói cách khác, cái mà quảng cáo gọi là cướp thế chủ động ngay từ nước thứ hai thực chất là một canh bạc: Đen mua thế chủ động bằng vật chất, và hai thứ ấy không hề tương đương. Đây là điểm kỹ thuật quan trọng nhất, và cũng là điểm mà bài quảng cáo lờ đi. Giá trị thực của Elephant Gambit nằm ở tâm lý, không nằm ở thế cờ. Nó khiến đối thủ phải rời khỏi vùng an toàn, phải tiêu tốn thời gian đồng hồ để tính toán, phải đối mặt với những đường biến ghi nhớ nhiều hơn là thấu hiểu. Với một kỳ thủ câu lạc bộ từ 1200 đến 1800 Elo, đúng nhóm khán giả mà sản phẩm nhắm tới, điều đó có thể tạo ra vài ván thắng. Nhưng vài ván không phải là một hệ thống. Và một video sáu mươi phút, xét cho cùng, là bản khảo sát chứ không phải một hệ thống hoàn chỉnh. Một hệ thống cầm quân đen đầy đủ cho một khai cuộc bất quy tắc cần nhiều giờ đồng hồ; sáu mươi phút chỉ đủ để giới thiệu các đường mẫu và những cái bẫy tiêu biểu. Về uy tín tác giả, tôi muốn nói công bằng: Andrew Martin là một cây viết có thâm niên trong danh mục của ChessBase, đồng thời là huấn luyện viên và người chú giải chuyên nghiệp. Đó là một tín hiệu tích cực. Nhưng cần nhớ rằng ông vừa là người được quảng bá, vừa là người do chính nhà xuất bản giới thiệu, nên tín hiệu ấy không độc lập. Và tiêu chuẩn để đánh giá sản phẩm này không phải là nó có đúng ở đẳng cấp 2700 hay không, mà là nó có ích cho một kỳ thủ 1200 đến 1800 hay không. Đặt lại câu hỏi như vậy hạ thấp đáng kể ngưỡng kỹ thuật, nhưng cũng đòi hỏi sự trung thực: một lời hứa như sẽ hái điểm mà không kèm mẫu thực nghiệm nào thì nên được xếp vào loại quảng cáo. Có một chi tiết đáng chú ý nhất trong phần quảng bá: câu nếu dùng một cách có chừng mực. Đó là một lời miễn trừ chức năng. Người viết ngầm thừa nhận khai cuộc này không phải vũ khí phổ quát, mà phải được tiết chế như một miếng bất ngờ dành cho dịp hiếm. Khi một tác giả tự thêm van an toàn cho sản phẩm của mình, người đọc nên đọc van ấy kỹ hơn cả phần hứa hẹn. Có một nghịch lý đẹp đẽ nằm ở cái tên LiveBook. Đó là tính năng cơ sở dữ liệu và cây khai cuộc trực tiếp của chính ChessBase. Nghĩa là công cụ mà nhà xuất bản bán để giúp người mua học khai cuộc cũng chính là công cụ giúp đối thủ của người mua tra cứu thống kê về Elephant Gambit trong vài giây. Giá trị bất ngờ, thứ được định giá cao nhất trong sản phẩm này, bị xói mòn bởi chính hệ sinh thái sản xuất ra nó. Trong thời đại mà mọi ván đấu đều được ghi lại, mọi nước đi đều được đếm, thì một khai cuộc cổ có thể tra cứu trong ba cú nhấp chuột không còn là bí mật. Nó chỉ còn là bất ngờ với những ai chưa kịp mở máy. Điều đáng lo ngại hơn là sự phân rã của giá trị bất ngờ theo thời gian thi đấu. Ở cờ chớp và cờ nhanh, khi đối thủ không kịp tính, Elephant Gambit có thể tung ra một đòn hiểm. Nhưng ở cờ tiêu chuẩn, trước một đối thủ đã chuẩn bị, giá trị ấy gần như biến mất. Sáu mươi phút học một khai cuộc chỉ giúp ta nhớ đường; nó không dạy ta hiểu thế cờ đủ để chống lại người hiểu. Và người hiểu, ở thời đại này, luôn có sẵn dữ liệu trong tay. Tôi vẫn khuyên các bạn trẻ nên thử Elephant Gambit trong một ván cờ nhanh, trước một đối thủ chưa từng gặp, vào một buổi tối không ai ghi lại. Nhưng hãy thử nó như thử một món ăn lạ, không phải như ký gửi cả sự nghiệp vào đó. Khi không có khán giả, cờ vua trở về với tiếng thở của chính nó, và ở đó, quân tốt bị bỏ lại ở nước thứ hai sẽ tự lên tiếng, lặng lẽ hơn cả tiếng đồng hồ. Tuổi tác không tắt đi tình yêu bàn cờ, chỉ đổi màu thôi, nhưng sự bất ngờ thì có tuổi, và nó già đi nhanh hơn ta tưởng.