UEFA từ chối tách Ireland và Israel: Khi điều luật lạnh hơn tiếng nói công chúng

Có một khoảng lặng rất riêng bao trùm lên những trận đấu không khán giả. Không mùi bia, không tiếng hát dồn thành sóng, không bàn tay run cầm cờ. Ở Vojvodina, miền bắc Serbia, một sân vận động nhỏ sẽ mở cửa vào ngày 4 tháng 10 tới đây để đón trận "sân nhà" của Cộng hòa Ireland — trận đấu lẽ ra phải diễn ra ở Aviva Stadium, Dublin, trước gần 52.000 khán giả. Còn ở Debrecen, Hungary, nơi được chọn làm sân nhà của Israel, ban tổ chức xác nhận sẽ không có bất kỳ tấm vé nào dành cho cổ động viên Ireland.

Hai trận đấu: ngày 27 tháng 9 và ngày 4 tháng 10. Hai lá thăm không thể tách rời. Và ở giữa chúng, một câu trả lời ngắn gọn từ UEFA mà Giám đốc điều hành FAI, David Courell, vừa công bố: yêu cầu giữ Ireland và Israel ở hai nhánh khác nhau trong các lễ bốc thăm tương lai đã bị từ chối. Lý do không mang màu sắc chính trị. Nó mang màu sắc hành chính: hai bên "chưa từng nằm trong xung đột trực tiếp."

Khi họ đóng sập cánh cửa phòng họp báo, tôi tìm thấy một cánh cửa khác — cánh cửa thơ ca. Nhưng lần này, cánh cửa ấy chỉ dẫn tôi vào một căn phòng trống, nơi thơ ca không giúp được gì. Chỉ còn điều luật, và cách người ta đọc điều luật.

Lá thăm đã rút xong từ tháng Hai

Cần dựng lại trục thời gian cho rõ. Tháng Hai, UEFA tiến hành bốc thăm Nations League. Ireland và Israel nằm chung một bảng. Với một giải đấu có thăng hạng và xuống hạng, việc hai đội gặp nhau hai lượt là chuyện bình thường về mặt thể thao. Nhưng từ mùa thu năm ngoái, chiến sự ở Trung Đông leo thang, và lá thăm ấy bắt đầu mang một trọng lượng khác.

Tháng Bảy, FAI triệu tập một đại hội bất thường. Các đại biểu được hỏi một câu duy nhất: có nên tiếp tục thi đấu hay không. Họ chọn thi đấu. Biên bản ghi lại lý do mà ban lãnh đạo đưa ra trước đại hội: một lệnh tẩy chay sẽ gây ra "tổn hại nghiêm trọng và lâu dài" cho hiệp hội. Đây là câu chữ mạnh nhất trong toàn bộ hồ sơ, và nó không nói về bóng đá. Nó nói về hậu quả.

Cũng trong khoảng thời gian đó, chiến dịch "Stop The Game" do nhóm Irish Sport for Palestine phát động bắt đầu gây áp lực lên FAI. Áp lực ấy được mô tả là đang gia tăng. Nghĩa là cuộc tranh luận chưa khép lại, dù quyết định đã ban hành.

Song song, UEFA và FAI phải giải quyết bài toán tổ chức. Không thể đá ở Dublin. Không thể đá ở Tel Aviv. Kết quả: một trận diễn ra ở Hungary không khán giả phía Ireland, một trận diễn ra ở Serbia không khán giả nói chung. Cả hai đều nằm ngoài lãnh thổ của đội được gọi là chủ nhà.

Điều luật lạnh hơn tiếng nói

Giờ đến phần cốt lõi. Điều đáng phân tích không nằm ở việc UEFA từ chối. Nó nằm ở chỗ UEFA từ chối bằng tiêu chí nào.

Courell mô tả UEFA vận hành một cơ chế mà ông gọi là "danh sách không bốc thăm" — những đội thuộc các vùng lãnh thổ "xung đột trực tiếp" sẽ được giữ ở hai nhánh khác nhau. Ông nói thêm rằng bản thân không nhớ nổi tên chính thức của cơ chế này.

Chi tiết nhỏ ấy đáng dừng lại. Một hiệp hội quốc gia đệ đơn xin một ngoại lệ, nhưng người đại diện phát ngôn của hiệp hội không nhớ tên chính xác của điều khoản mà mình đang viện dẫn. Không phải lỗi cá nhân lớn, nhưng nó hé lộ khoảng cách giữa thế giới của những người ra quyết định và thế giới của những điều luật chi phối quyết định ấy.

Và cái tiêu chí kia mới là điểm cần khắc. UEFA không tách đội dựa trên mức độ căng thẳng ngoại giao, không dựa trên dư luận quốc tế, không dựa trên số nghị quyết mà một quốc hội nào đó thông qua. Nó dựa trên một khái niệm hẹp: hai vùng lãnh thổ có nằm trong xung đột trực tiếp với nhau hay không — nghĩa là trực tiếp đối đầu quân sự, hoặc không công nhận chủ quyền của nhau.

Ireland và Israel không nằm trong quan hệ ấy. Vậy nên yêu cầu của FAI nằm ngoài phạm vi điều khoản, và bị từ chối trên cơ sở kỹ thuật. Cách xử lý này mang tính áp dụng luật, không mang tính tùy nghi.

Nhìn từ góc quản trị, cách xử lý ấy có logic nội tại. Một cơ chế dựa trên dư luận sẽ sụp đổ ngay lập tức, vì dư luận thay đổi theo từng tuần và không có thước đo khách quan. Một cơ chế dựa trên xung đột trực tiếp thì có thể chỉ ra nguồn, chỉ ra tiền lệ, chỉ ra ngưỡng.

Nhưng cái giá của sự rõ ràng ấy là vùng mù. Bởi vì có những tình huống mà hai nước không bắn vào nhau, không tuyên chiến, không triệu hồi đại sứ, mà vẫn tạo ra rủi ro an ninh thực tế cho một trận đấu bóng đá. Khi ấy, cơ chế không có chỗ để nói. Và người ta phải xử lý bằng công cụ khác: đổi địa điểm, đóng cửa sân, cấm vé.

Đó chính xác là ba công cụ đã được dùng.

Còn một điểm về nguồn tin cần ghi rõ. Toàn bộ câu chuyện được kể lại từ phía FAI, qua miệng của Courell. Phía UEFA không đưa ra bình luận nào được trích dẫn. Nghĩa là câu chuyện chỉ có một giọng. Những gì chúng ta biết là cách FAI hiểu quyết định, chứ không phải chính văn bản quyết định.

Cái giá không ai đếm

Đây là chỗ mà tôi muốn đi ngược lại cách đọc phổ biến. Cách đọc phổ biến gọi đây là một thất bại của FAI: xin không được, mang tiếng, vẫn phải đá. Tôi cho rằng cách đọc ấy bỏ sót thứ quan trọng nhất.

Bởi vì cái FAI cần không hẳn là thắng. Cái FAI cần là có bằng chứng rằng mình đã thử. Trong một cuộc khủng hoảng truyền thông, một lá đơn bị từ chối có giá trị hơn một sự im lặng. Nó tạo ra hồ sơ. Nó đặt UEFA vào thế phải trả lời. Nó chuyển trách nhiệm từ câu hỏi "vì sao các ông không làm gì" sang câu hỏi "vì sao luật không cho phép làm gì".

Và ở đây, tiền lệ thật sự không nằm ở lá thăm. Nó nằm ở mô hình tổ chức: sân trung lập, không khán giả, cấm bán vé cho khách. Đây mới là thứ sẽ được sao chép. Trong những năm tới, khi một cặp đấu nào đó bị coi là quá nhạy cảm để chơi trên sân nhà, người ta sẽ không cần lá thăm tách ra nữa. Người ta chỉ cần dời trận đấu và khóa cửa.

Cái giá thể thao của mô hình ấy bị đánh giá thấp một cách có hệ thống. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, lợi thế sân nhà vốn được ước lượng khoảng vài phần mười bàn thắng mỗi trận, đến từ tiếng ồn ảnh hưởng lên trọng tài, từ sự quen sân, từ mệt mỏi di chuyển của đối thủ. Tất cả những thứ đó biến mất khi khán đài trống. Ireland mất trận sân nhà thật ở Aviva. Trong một bảng đấu mà mỗi điểm quyết định thăng hạng hay xuống hạng, việc Ireland tự nguyện từ bỏ lợi thế ấy là một nhượng bộ chiến thuật được thực hiện trong im lặng, và không ai tính vào hoá đơn.

Về mặt tài chính, doanh thu ngày thi đấu bị mất cũng nằm trong im lặng tương tự. Một trận ở Aviva có khoảng 51.700 chỗ. Một trận ở Backa Topola không có chỗ nào bán. Hiệp hội giữ được tiền bản quyền truyền hình và phân bổ thành tích, nhưng mất doanh thu cửa, dịch vụ hospitality và kích hoạt thương mại. Mức cụ thể không được công bố, nên chỉ có thể nói về hướng, không nói về lượng.

Tỷ số là thứ vô hồn. Phía sau mỗi bàn thắng là một kiếp người đang thở. Phía sau mỗi tấm vé không được bán cũng vậy — là một người cha đã đặt lịch nghỉ, một nhóm bạn đã mua vé máy bay, một đứa trẻ đã hỏi mẹ rằng bao giờ được đi xem đội nhà đá.

Điều còn lại

Sự việc này để lại ba thứ cần theo dõi. Thứ nhất, liệu chiến dịch tẩy chay có leo thang quanh ngày 27 tháng 9 và ngày 4 tháng 10 hay không — cường độ phản đối gắn với ngày thi đấu, nên sau đó nó sẽ hạ nhiệt hoặc chuyển hướng. Thứ hai, liệu UEFA có công bố chính thức tên và phạm vi của cơ chế kia hay không, bởi đến giờ chúng ta vẫn chỉ có một nguồn. Thứ ba, liệu trong vài mùa giải tới có hiệp hội nào khác xin giữ tách khỏi một đối thủ không thuộc diện xung đột trực tiếp hay không.

Một đế chế sụp đổ không phải khi thua trận, mà khi giọt nước mắt không còn ai chứng kiến. Ở đây không có đế chế nào sụp đổ. Chỉ có một trận bóng đá được tổ chức trong một sân vận động không có ai, giữa một cuộc tranh luận có quá nhiều người, và một điều luật được viết để không phải nghe ai cả.