Derby Manchester: công nghệ vẽ đúng đường việt vị, trọng tài bỏ sót tầng phán đoán

Phút 60, tiếng còi của Michael Oliver cắt ngang tiếng hát trên khán đài Etihad. Ông chỉ tay về vòng tròn giữa sân: bàn thắng không được công nhận, Erling Haaland việt vị. Chưa đầy một phút sau, đường vẽ của công nghệ việt vị bán tự động hiện lên màn hình lớn trong sân. Vai của Haaland nằm dưới vai hậu vệ cuối cùng của Manchester United một khoảng rất nhỏ. Quyết định bị đảo ngược, bàn thắng được công nhận, và theo mô tả ban đầu, đó là bàn thắng mang tính quyết định của trận derby Manchester.

Tôi ghi lại giờ chính xác vào sổ, như thường lệ, rồi chờ. Trong nghề này tôi học được một điều: “Tôi không tìm kiếm khoảnh khắc, tôi chờ khoảnh khắc tự mình đứng lên.” Khoảnh khắc của trận derby này đứng lên vào giữa tuần, khi Pro Ref, cơ quan đánh giá trọng tài của Premier League, công bố kết luận điều tra.

Matt Donohue, trọng tài VAR của trận, và Blake Antrobus, trợ lý VAR, bị đình chỉ làm nhiệm vụ. Kết luận của Pro Ref gọn và nặng: họ bỏ sót một cầu thủ ở vị trí việt vị có gây ảnh hưởng tới pha bóng. Với tình huống như vậy, quy trình đúng đáng lẽ phải là một lần trọng tài chính ra sân xem lại màn hình, sau khi công nghệ đã xác nhận Haaland không việt vị.

Hai sự thật này không mâu thuẫn với nhau. Haaland đứng trên hàng phòng ngự, và vẫn có một cầu thủ khác phạm lỗi việt vị trong cùng một pha bóng. Đó là hai tầng khác nhau của cùng một điều luật, và chính khoảng cách giữa hai tầng đó tạo ra sai sót.

Bối cảnh của một trận derby và một thập kỷ cải cách

Derby Manchester là loại trận đấu mà sai sót trọng tài bị khuếch đại gấp nhiều lần. Khán đài kín, truyền hình toàn cầu, hai bộ phận cổ động viên vốn đã chia sẵn hai nửa thế giới. Ở loại trận này tôi luôn ghi chép chậm hơn bình thường. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu ở Premier League qua nhiều mùa giải, tôi nhận ra phần lớn tranh cãi không nằm ở sự kiện, mà ở việc các bên đang tranh luận về hai sự kiện khác nhau.

Premier League đưa công nghệ việt vị bán tự động vào vận hành với một mục tiêu rất cụ thể: rút ngắn thời gian vẽ đường và giảm sai sót ở tầng hình học. Về mặt đó, hệ thống làm đúng việc của nó. Đường vẽ nhanh, nhất quán, khó bị chỉ trích hơn cách vẽ thủ công trước đây. Những tranh cãi kiểu đường vẽ lệch một sợi tóc gần như biến mất khỏi các bản tin.

Pro Ref tồn tại để trả lời một câu hỏi khác. Howard Webb và bộ phận của ông chịu trách nhiệm công khai về tiêu chuẩn trọng tài, công bố các đoạn băng ghi âm trao đổi khi cần thiết, và chấp nhận rằng một sai sót quy trình sẽ có tên người cụ thể. Đây là lựa chọn có chủ đích: biến trọng tài thành một nghề có thể kiểm toán.

Cái giá của mô hình đó nằm ở chỗ mỗi lần hệ thống dừng lại, nó dừng lại rất công khai. Lần này nó dừng lại ngay trước một kỳ nghỉ thi đấu quốc tế, thời điểm các quyết định nhân sự ít gây xáo trộn lịch thi đấu nhất, nhưng cũng là thời điểm khó theo dõi nhất đối với người hâm mộ.

Tầng hình học và tầng ngữ nghĩa

Điều luật việt vị chứa hai khái niệm mà phần lớn khán giả gộp làm một. Thứ nhất là ở vị trí việt vị, một trạng thái hình học: cầu thủ đứng gần khung thành đối phương hơn cả bóng và hậu vệ cuối cùng, trong phần sân đối phương. Thứ hai là phạm lỗi việt vị, một hành vi: từ vị trí đó, cầu thủ tham gia vào pha bóng, cản trở đối phương, hoặc hưởng lợi từ tình huống.

Công nghệ bán tự động chỉ trả lời khái niệm thứ nhất. Nó vẽ vị trí. Nó không đọc hành vi.

Sau khi công nghệ xác nhận Haaland không ở vị trí việt vị, tổ VAR đã đóng toàn bộ hồ sơ việt vị của pha bóng, trong khi phần việc tiếp theo, tức việc kiểm tra hành vi gây nhiễu của cầu thủ còn lại, chưa từng được mở ra. Đây là lỗi ở tầng diễn giải, không phải lỗi ở tầng dữ liệu.

Trong luật, hành vi gây nhiễu không phải một khái niệm mơ hồ. Nó gồm những tình huống cụ thể: che khuất tầm nhìn của thủ môn, có hành động rõ ràng ảnh hưởng tới khả năng chơi bóng của đối phương, hoặc tranh bóng với đối phương ở khoảng cách gần. Chính vì danh mục này mang tính chủ quan nên quy trình mới yêu cầu trọng tài chính ra sân xem lại màn hình, thay vì để tổ VAR tự quyết.

Nghịch lý nằm ở chỗ công nghệ càng chính xác, nó càng tạo cảm giác khép kín. Khi một đường vẽ hiện lên với độ phân giải đến từng centimet, tâm lý tự nhiên của người vận hành là coi pha bóng đã được giải quyết. Trước đây, khi đường vẽ còn thủ công, trọng tài VAR buộc phải xem lại pha bóng theo trình tự: vị trí, rồi hành vi, rồi mới tới kết luận. Một đường vẽ đẹp có thể vô tình cắt ngắn quy trình đó.

Thêm một tầng nữa ít được nhắc tới: ngưỡng can thiệp. VAR chỉ được đảo một quyết định khi có sai sót rõ ràng và hiển nhiên. Với các quyết định mang tính khách quan như vị trí, VAR có quyền tự đưa ra kết luận. Với các quyết định mang tính chủ quan như mức độ ảnh hưởng của một cầu thủ lên đối phương, quy trình yêu cầu một lần xem lại tại chỗ. Đó là lý do Pro Ref mô tả tình huống này là đáng lẽ phải có on-field review, chứ không phải VAR đã kết luận sai.

Nói cách khác, sai sót không phải một phán đoán sai về một hành vi cụ thể. Sai sót là một bước kiểm tra chưa từng được thực hiện. Trong công việc kiểm toán, đó là loại lỗi nặng nhất: bằng chứng chưa được thu thập.

Một chi tiết về định danh cần được nói rõ. Bản tường thuật mà tôi đối chiếu ghi tên cầu thủ được cho là ở vị trí việt vị và gây ảnh hưởng tới pha bóng là Enzo Fernández. Cái tên đó không khớp với danh sách cầu thủ tham dự trận derby Manchester, cũng không khớp với câu lạc bộ mà cầu thủ này đang thi đấu. Cho tới khi có xác nhận chính thức, tôi giữ nguyên phần phân tích cấu trúc và để trống phần định danh. Một cái tên sai có thể làm hỏng cả một bài phân tích đúng, và chi phí của một cái tên sai luôn cao hơn chi phí của một khoảng trống.

Điều đám đông tranh luận, và điều họ bỏ qua

Sau trận, phần lớn cuộc tranh luận xoay quanh câu hỏi liệu công nghệ có đang làm bóng đá mất đi tính người hay không. Đó là một cuộc tranh luận dễ chịu, vì nó không buộc ai phải trả lời một câu hỏi cụ thể nào.

Câu hỏi cụ thể hơn nằm ở quy trình. Nếu sau mỗi lần công nghệ đảo một quyết định việt vị, tổ VAR buộc phải chạy thêm một danh mục kiểm tra về hành vi gây nhiễu, thì sai sót ở trận derby này khó xảy ra. Đây là vấn đề thiết kế, không phải vấn đề đạo đức nghề nghiệp. Việc đình chỉ hai trọng tài trả lời được câu hỏi trách nhiệm, nhưng không sửa được thiết kế.

Ở đây tôi nhớ tới một điều tôi học được ở Moskva: “một trận đấu có thể kết thúc, nhưng tiếng vọng của nó thì không.” Tiếng vọng của pha bóng phút 60 không nằm ở bàn thắng được công nhận. Nó nằm ở việc liệu một sai sót quy trình có được sửa bằng cách thay người hay không.

Một khía cạnh ít được bàn tới là chi phí nhân sự. Số trọng tài đủ năng lực vận hành VAR ở Premier League không nhiều. Mỗi lần một tổ VAR bị đình chỉ, hệ thống phải lấp chỗ bằng người ít kinh nghiệm hơn, hoặc phải dồn lịch cho những người còn lại. Trong ba mùa giải gần đây, tôi ghi nhận cùng một mô thức: các sai sót VAR thường tập trung ở giai đoạn cao điểm của lịch thi đấu, khi tổ trọng tài bị xoay vòng dày nhất. Đó là một giả thuyết cần dữ liệu về phân công trọng tài để kiểm chứng, nhưng nó đáng được theo dõi hơn là được bỏ qua.

Và có một tầng kinh tế của dữ liệu mà khán giả ít nhìn thấy. Cùng một luồng dữ liệu theo dõi cầu thủ dùng để vẽ đường việt vị cũng là loại dữ liệu được truyền đi với độ trễ rất thấp cho các thị trường cá cược trong trận. Điều đó không biến sai sót ở Etihad thành một vấn đề cá cược. Nó chỉ có nghĩa là mỗi giây trong quy trình VAR đều có giá trị thương mại, và áp lực thời gian là một phần của thiết kế, chứ không phải một sự cố.

Tín hiệu cần theo dõi

Sau kỳ nghỉ thi đấu quốc tế, ba tín hiệu sẽ cho biết liệu lần này hệ thống có thực sự thay đổi: liệu Pro Ref có công bố băng ghi âm trao đổi giữa tổ VAR trong pha bóng phút 60 hay chỉ dừng ở thông báo kết luận; liệu Donohue và Antrobus có trở lại làm nhiệm vụ ở vòng đấu kế tiếp, và ở vai trò nào; và liệu quy trình có bổ sung bước kiểm tra hành vi gây nhiễu sau mỗi lần công nghệ đảo một quyết định việt vị hay không.

“Mỗi mùa giải là một vòng nhịp, và tôi học cách đếm từng nốt lặng.” Nốt lặng lần này không nằm ở đường vẽ. Nó nằm ở khoảng thời gian giữa lúc đường vẽ hiện lên và lúc tổ VAR đưa ra kết luận, khoảng thời gian mà một câu hỏi đúng chưa từng được đặt ra.